Haksız Tutuklama ve Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat Davaları (CMK 141)

Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) uyarınca yürütülen bir soruşturma veya kovuşturma sonucunda beraat eden ya da hakkında kovuşturmaya yer olmadığına (KYOK) karar verilen kişiler, bu süreçte haksız bir şekilde özgürlüklerinden alıkonulmuşlarsa, uğradıkları zararlar için Devlet'ten tazminat talep etme hakkına sahiptirler.

CMK'nın 141. ve devamı maddelerinde düzenlenen bu hak, hukuka aykırı olarak uygulanan gözaltı, tutuklama veya diğer koruma tedbirleri nedeniyle bireylerin maruz kaldığı maddi ve manevi zararların giderilmesini amaçlar. Bu makalede, beraat eden kişilerin tazminat talep etme hakkının usul ve esasları incelenecektir.

​

Tazminat Hakkından Kimler Yararlanabilir?

​

Haksız bir koruma tedbiri nedeniyle zarara uğrayan herkes bu haktan yararlanabilir. Kanunda sayılan başlıca haller şunlardır:

• Kanuni hakları hatırlatılmadan veya hatırlatılmasına rağmen yerine getirilmeden gözaltına alınan veya tutuklananlar.

• Yakalama veya tutuklama nedenleri ve haklarındaki suçlamalar kendilerine açıklanmayanlar.

• Yasal süre içinde hâkim önüne çıkarılmayanlar.

• Hâkim kararı olmaksızın yakalanıp, süresinde serbest bırakılmayanlar.

• Hakkında beraat veya kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilenler.

• Yargılama sonucunda mahkûm olup, cezasının tutuklu kaldığı süreden daha az olması nedeniyle fazladan tutuklu kalanlar.

• Sadece adli para cezasına veya tedbire mahkûm edilip, tutuklu kalanlar.

​

Tazminat Talebinde Bulunulamayacak Haller (İstisnalar)

​

Kanun, bazı durumlarda tazminat hakkını kısıtlamıştır. Özellikle CMK 144. madde uyarınca aşağıdaki kişiler tazminat talebinde bulunamazlar:

• Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma gibi nedenlerle haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilenler.

• Kusur yeteneği bulunmayanlar.

• Önemli: Adli makamlar huzurunda gerçeğe aykırı beyanda bulunarak veya suç işlediğini bildirerek kendi gözaltına alınmasına veya tutuklanmasına neden olanlar.

​

Dava Açma Süresi ve Yetkili Mahkeme

​

Tazminat davası açmak, kanunla belirlenmiş çok sıkı sürelere tabidir. Hak kaybı yaşamamak için bu sürelere dikkat edilmesi zorunludur.

1. Dava Süresi: Tazminat davası, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır.

2. Azami Süre: Dava, her halükarda kararın kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde açılmak zorundadır. Bu süreler geçirilirse, tazminat hakkı düşer.

3. Yetkili Mahkeme: Dava, kural olarak zarara uğrayan kişinin (davacının) oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde açılır.

(Not: 6384 sayılı Kanun kapsamında kalan (AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararları sonrası) bazı talepler için başvuru mercii Tazminat Komisyonu olabilir. Bu husus, dosyanın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir.)

​

Dava Süreci ve Tazminat Miktarının Belirlenmesi

​

• Dava Dilekçesi: Dava, açık kimlik ve adres bilgileri, zarara uğranılan işlemin (gözaltı/tutuklama tarihi, süresi vb.) ve talep edilen maddi/manevi zararın nitelik ve niceliğini içeren bir dilekçe ile açılır. Delil niteliğindeki belgeler (beraat kararı, kesinleşme şerhi vb.) dilekçeye eklenmelidir.

• Maddi Tazminat: Kişinin tutuklu kalması nedeniyle uğradığı gelir kaybı, mahrum kaldığı kazançlar ve varsa diğer maddi kayıpları kapsar.

• Manevi Tazminat: Mahkeme, manevi tazminat miktarını belirlerken; davacının sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği, tutukluluğun yarattığı manevi ıstırap, tutuklu kalınan süre ve benzeri hususları dikkate alarak hakkaniyete uygun bir miktar belirler.

​

Karar, Kanun Yolları ve Ödeme

​

Mahkeme, incelemesini dosya üzerinden veya gerekli görürse duruşmalı olarak yapar.

• Kanun Yolu: Ağır ceza mahkemesinin verdiği karara karşı, davacı, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir. Bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararları kesindir.

• Ödeme: Karar kesinleştiğinde, hükmedilen tazminat ve vekâlet ücreti, davacı veya vekilinin yazılı olarak bildirdiği banka hesabına Hazine tarafından ödenir.

​​​

Sonuç: Haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davası, CMK'da detaylıca düzenlenmiş teknik bir süreçtir. Özellikle dava açma sürelerinin kısalığı ve ispat koşulları dikkate alındığında, sürecin titizlikle takip edilmesi gerekmektedir. Beraat kararı veya KYOK kararının kesinleşmesinin ardından, hak kaybı yaşanmaması adına hukuki destek alınması önem arz etmektedir.

​

Av. Batu Atabek

Yasal Bilgilendirme: Bu metin, hukuki bir meselede genel bir çerçeve sunmak amacıyla ve yalnızca bilgilendirme hedefiyle kaleme alınmıştır. İçerdiği bilgiler, yazarın o anki hukuki görüşünü yansıtmakta olup, somut bir olaya veya kişiye özgü hukuki tavsiye, danışmanlık veya avukat-müvekkil ilişkisi kurma amacı taşımamaktadır.

​

Bu içeriğe dayanarak hukuki bir yola başvurulması, telafisi zor veya imkansız zararlara yol açabilir. Her hukuki durum, kendine özgü somut koşullar çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bu nedenle, mevcut hukuki sorununuzla ilgili olarak yetkili bir avukata danışmanız önemle tavsiye edilir.

​

Kaynaklar; 12. CD., E. 2015/10095 K. 2016/3127 T. 29.2.2016, -- 12. CD., E. 2015/10095 K. 2016/3127 T. 29.2.2016, -- CGK., E. 2013/531 K. 2015/157 T. 12.5.2015, -- 12. CD., E. 2022/447 K. 2023/3019 T. 18.9.2023

​